Мени

Балканот ја менува политиката. Македонија сè уште ги менува само партиите

21.11.2026 09:30 | Емил Ташевски
Емил Ташевски

Постои една стара балканска политичка навика: кога граѓаните ќе се побунат, кога ќе се појави ново движење или кога некој ќе почне да ја загрозува удобноста на воспоставениот политички поредок, првото објаснување е дека зад сето тоа стојат некакви центри на моќ, странски служби, невидливи раце и однапред подготвени сценарија. Само никако да се прифати можноста дека луѓето едноставно се заситиле.

Но, во регионот се случува нешто што заслужува многу посериозно внимание од вообичаените партиски препукувања. Политичката сцена почнува да се менува, а промената не доаѓа секогаш од внатрешноста на старите партии. Сè почесто доаѓа однадвор - од граѓански движења, студентски иницијативи, нови политички платформи, независни кандидати и здружувања што не сакаат да бидат дел од традиционалната партиска матрица. Не значи дека старите партии исчезнуваат преку ноќ. Не значи ниту дека секое ново движење автоматски носи подобра политика. Но, очигледно е дека нивниот монопол врз политичкото организирање почнува да се разнишува.

Србија е можеби највпечатливиот пример. По долг период на студентски протести и граѓанско незадоволство, движењето што израсна од тие протести се претвори во сериозна изборна сила. На парламентарните избори на 25 октомври 2026 година, Студентската листа освои 140 од вкупно 250 пратенички места, наспроти 103 места за листата на Александар Вучиќ. Со тоа, политичка сила која не произлезе од класичната партиска хиерархија го победи долгогодишниот владејачки политички механизам. Она што е особено важно не е само изборниот резултат. Важно е како се создаде таа политичка сила. Не почна со партиски конгрес, поделба на функции и договори за изборни листи. Почна со барања, протести и граѓани кои одлучија дека повеќе не сакаат да бидат само публика во сопствената држава.

Во Бугарија, пак, се случи поинаков вид политичко поместување. На парламентарните избори во април, „Прогресивна Бугарија“ на поранешниот претседател Румен Радев освои 131 пратеничко место во парламентот со 240 места. ГЕРБ-СДС, предводена од долгогодишниот политички фактор Бојко Борисов, освои 39. Ова не е пример за целосно нов човек надвор од политиката - Радев е добро позната политичка фигура. Но, токму затоа е интересен примерот: и политичари со институционално искуство можат да се обидат да изградат нова политичка платформа, која ќе ја искористи потребата за промена и ќе ја преземе иницијативата од традиционалните партии.

Словенија, пак, нуди можеби најинтересен пример за политичко обединување на различни субјекти. Во првиот круг од локалните избори, одржан на 15 ноември, не се истакна само Левица како политичка партија, туку и моделот на соработка меѓу различни политички и локални граѓански субјекти. Особено интересен е примерот од Марибор, каде што Матевж Франгеж настапи со поддршка од Левица, Социјалдемократите и локалната Листа на велосипедисти и пешаци. Неговата кандидатура освои 28,2 проценти од гласовите и обезбеди пласман во вториот круг.

Во Љубљана, кандидатот на Левица, Лука Месец, освои 26,1 процент и влезе во вториот круг против актуелниот градоначалник Зоран Јанковиќ. Левица освои и 10 места во градскиот совет, додека независно организираната листа „Љубљана сме сите“ освои два советнички мандата.

Она што заслужува внимание во словенечкиот пример е дека политичкото организирање не се сведува само на натпревар меѓу големите партиски централи. Постојат различни форми на соработка, локални листи и иницијативи кои произлегуваат од конкретни потреби на граѓаните. Различностите не мора да бидат пречка за соработка. Партија, зелено движење, локална граѓанска листа или иницијатива можат да ги задржат сопствените идентитети, а сепак да најдат заеднички јазик околу прашањата што ги засегаат граѓаните.

И токму тука е поентата: политичката промена не мора да значи дека секој незадоволен граѓанин треба да формира нова партија. Понекогаш таа започнува кога различни луѓе и организации ќе сфатат дека имаат повеќе заеднички цели отколку причини да останат разделени.

Интересно е што во овие политички процеси може да се препознае и една заедничка појава. Во Србија и Бугарија, а во одредена мера и кај нас, постои силен десно ориентиран политички блок кој има длабоко влијание врз општествените структури, до степен што сè повеќе се замаглува границата меѓу државното и партиското. Наспроти него, левицата е разединета, фрагментирана и без јасно профилирана заедничка политичка визија. Токму во тој простор се отвора можноста за нешто ново. Не нужно уште една партија, туку поинаков начин на политичко организирање, кој ќе успее да ги обедини различните граѓански, прогресивни и левичарски иницијативи околу конкретни идеи, вредности и решенија.

И тука доаѓаме до прашањето: што се случува со Македонија? Кај нас, на прв поглед, политичката сцена сè уште изгледа како класичен партиски дуел. ВМРО-ДПМНЕ е доминантен политички фактор, СДСМ се соочува со сериозни прашања за сопствената иднина, а ЗНАМ и ВЛЕН се обидуваат да ја зацврстат својата позиција во политичкиот систем.

Но, дали тоа е вистинска политичка промена или само нова распределба на моќта меѓу политичките субјекти? Зашто, ново име не значи нужно и нова политика. Нова партија не значи автоматски нов политички модел. Ако начинот на размислување, одлучување и однесување остане ист, тогаш можеби сме добиле нова амбалажа, но производот ни е добро познат.

А дека поинакво политичко организирање е можно и кај нас, покажува примерот од Куманово. На локалните избори во 2025 година, независната кандидатура на Горан Стојковски - Диро и граѓанската иницијатива „Ред за Куманово“ се наметнаа како сериозна алтернатива на традиционалните партии. Диро стигна до вториот круг, а независната советничка листа освои два мандата. Овој пример го споменувам и затоа што самиот бев дел од таа приказна. Не како лична заслуга, туку како доказ дека луѓе со различни професии, искуства и политички погледи можат да се обединат околу заедничка идеја и визија за градот - без да бидат дел од класичната партиска инфраструктура.

Куманово можеби не е Белград, Софија или Љубљана. Но, резултатот покажува дека и кај нас постои простор за поинакво политичко организирање. Простор во кој граѓаните не мора да избираат само меѓу понуденото од големите партии. И можеби токму тука е суштината на целата приказна. Не мора секое незадоволство да стане партија. Но, мора да постои начин тоа незадоволство да се претвори во политички глас. Не мора секоја граѓанска иницијатива да има амбиција да освои власт. Но, мора да има можност да влијае врз одлуките што го одредуваат секојдневниот живот. Политиката не е сопственост на партиите. Партиите се само еден од начините преку кои граѓаните треба да ја практикуваат својата политичка волја. Затоа, можеби не треба да се прашуваме дали старите партии ќе исчезнат. Некои ќе се реформираат, некои ќе ослабат, некои ќе останат моќни, а некои нови ќе ја преземат нивната улога.

Вистинското прашање е дали Македонија ќе остане заробена во политичкиот модел во кој граѓанинот е важен само пред избори, или конечно ќе се отвори простор за политика во која тој ќе има влијание и меѓу изборните циклуси. Можеби на Балканот не изумираат политичките партии. Можеби изумира вербата дека без нив не може да постои политика.

А кога ќе дојде редот на Македонија?

Можеби веќе дошол. Само што сè уште не сме подготвени да го препознаеме.

 

Емил Ташевски, дипломиран инженер по информатика на ФИНКИ

*Ставовите изнесени во колумните не се ставови на редакцијата на KumanovoNews. Затоа KumanovoNews не сноси одоговорност за содржината на истите.*